Kraanvogelberg of takelvarken?

Uit een kraan komt water. Ook wordt een kraan gebruikt in de bouw. De naam Kranenburg komt echter van een verhoogde plek (berg) waar kraanvogels leefden. Dit is algemeen aangenomen en er lijkt bij weinig mensen twijfel over te bestaan. Toch heb ik wel eens theorieën gehoord over kastelen en varkens. "Onzin", vond ik altijd. Toch vind ik, ondanks mijn beperkte ornithologische kennis, iets vreemds aan de Kraanvogel-verklaring...

Kraanvogels
Een verhoging in het landschap (berg) kenmerkt zich door een laag gelegen grondwaterstand. Zo'n verhoging was voor de mens vroeger een uitstekende plek om zich te vestigen, maar niet voor de kraanvogel. Kraanvogels hebben juist moeras nodig voor het verzamelen van hun voedsel. Ze nestelen doorgaans in een graspol te midden van een moeilijk bereikbaar moeras. "Kranenburg" lijkt daarom een paradoxaal begrip. Desondanks is de omgeving van Kranenburg in het verleden wel degelijk geschikt geweest voor Kraanvogels. Het was deels moerassig, door bijvoorbeeld de Vordense beek. Hoe deze beek buiten zijn oevers kan treden wordt duidelijk aan de hand van kaarten uit de atlas van Staring (bron: ^[AT]). Ook stuifduinen (bergen) zijn afwezig. De conclusie die ik trek is dat de Kraanvogels niet persé óp de berg hebben geleefd, maar dat de woonplaats van bewoners die op of nabij een verhoging in het landschap woonden, op één of andere manier gekenmerkt werd door deze vogels: misschien was hij in de verte te zien, vlogen ze over of was het geluid er te horen.

Overigens is er in Noord-Brabant een gemeente die Cranendonck heet, genoemd naar het gelijknamige landgoed. De Gemeente Cranendonck zegt op haar website: (…) Geïnspireerd op de natuurlijke omstandigheden ter plaatse (kraan: kraanvogel, donk: hoogte, heuvel) werd het kasteel Cranendonck genoemd.(…) . De gemeente voert een abstracte tekening van de kraanvogel in haar logo en huisstijl. Dus ook in Noord-Brabant is een link tussen heuvels en Kraanvogels gelegd.

Feit is dat kraanvogels overal ter wereld imposante vogels gevonden worden en dat het voorkomen ervan op enige afstand ook al wel reden kan zijn om je boerderij er naar te vernoemen.

Nederland is overigens niet het enige land waar de kraanvogel opvalt. In China en Japan staat de kraanvogel zelfs symbool voor een lang leven, hoop, geluk en tevredenheid^[AM].

De kraanvogel is tussen 1750 en 2001 niet meer in Nederland als broedvogel gesignaleerd. Begin 18e eeuw werden de broedgebieden op kleinschalige wijze ontgonnen voor de landbouw. Tussen 1791 en 1840 gebeurde dit grootschaliger door de inzet van A.C.W. Staring, die op de Wildenborch woonde. Grote moerasgebieden verdwenen hierdoor. Ook de onhandige verhogingen (bergen) werden zoveel mogelijk geëgaliseerd. Maar nu we het woord berg noemen: waarom is het eigenlijk geen Klein Kranenberg, maar -burg?

Barg = burg of berg?

Vroeger sprak men over Kranenbarg, dat is uit DTB-boeken op te maken. "Barg" is het dialecte woord voor berg. In officiëlere stukken, zoals op oude kaarten vind je altijd Kranenburg (zoals op de kadastrale kaart van omstreeks 1811). Blijkbaar was men in die tijd al goed bewust van het onderscheid tussen correct ABN en dialect, maar het feit dat zowel de boerderij, pastorij, familienaam als de dorpsnaam foutief vertaald zijn van 'barg' in 'burg' in plaats van naar 'berg' is vreemd.

Mijn theorie is dat het begrip 'burg' door de adel en geestelijken van die tijd is meegenomen uit West of Zuid-Nederland. Men hoorde daar het begrip 'burg' wellicht gebruikt worden in dezelfde context als 'barg' in de Achterhoek. In West-Nederland bestond er zelfs een havezathe Kranenburg.

In het in 1885 gepubliceerde boek "De Nederlandsche GESLACHTSNAMEN in oorsprong, geschiedenis en beteekenis" door Johan Winkler (uitgeverij H.D. Tjeenk Willink) geeft aan waar dit vandaan kan komen:

Zeker toen de huidige kerk van Kranenburg gebouwd werd, kon het toch niet anders dan dat deze plek de chicquere naam Kranenburg kreeg. Bij de bouw van de kerk waren adel, geestelijken en ook de bekende architect Cuijpers betrokken. Voor deze mensen was 'barg' vast maar onfatsoenlijke spreektaal.

Er zijn nog twee verklaringen die wel eens gehoord zijn, maar die ik persoonlijk niet al te serieus neem:

1. 'Barg' is een term die wel eens gebruikt wordt voor een gecastreerd mannetjeszwijn (beer). In het Fries is barg de algemene vertaling van varken. Ik zie geen enkele reden waarom deze term iets met Kranenbarg te maken zou hebben;
2. Er is iemand die ooit gezegd heeft dat er op de plek van de Kranenburg ooit een kasteel heeft moeten gestaan. Het huidige 'burg' zou dan wel eens op een 'burcht' kunnen duiden. De ligging van de Kranenburg ten opzichte van het kastelendorp Vorden maakt dit niet eens zo'n gekke verklaring. De aanhangers van deze theorie baseren zich echter 'slechts' op de vondst van resten van een oude waterput en sporen die zouden duiden op een gracht. Elke redelijk vermoeden van het bestaan van een kasteel zou echter vrijwel meteen leiden tot nader archeologisch onderzoek. Dit is niet gebeurd. Het komt ook niet voor in bestaande overzichten van verdwenen kastelen.

vorige pagina | homepage